محمد قبادي

(1305 ق. اراك ـ 1385 ق/ 1344 ش. شهر ري) مرجع تقليد
     ع
بدالنبي اراكي، معروف به صبوري و اراكي نجفي، در 1305 ق در وفس سلطان‌آباد (اراك) زاده شد (رحيمي، 12). تاريخ ولادتش را آقا بزرگ تهراني (3/400) 1307 ق و شريف رازي (2/196) 27 رجب 1308 ذكر كرده است. پدر اراكي، محمدعلي وفسي عراقي، از علماي دين بود. عبدالنبي اراكي براي تحصيل به مدرسة علميه آخوند در همدان رفت و پس از دو سال به اراك بازگشت و حدود چهار سال به تكميل تحصيلات خود در دورة مقدمات و سطح پرداخت و دو سال نيز در حلقة درس آقا نورالدين عراقي حاضر شد (همان‌جا). در 1327 ق به نجف رفت و دو سال در درس اصول آخوند ملامحمدكاظم خراساني بهره برد و هم‌زمان فقه را در حوزه درس سيدمحمدكاظم يزدي فرا گرفت. همچنين، از درس آقا ضياءالدين عراقي، شيخ علي قوچاني، ميرزا فتح‌اللّه شريعت اصفهاني و شيخ مهدي مازندراني استفاده كرد و هشت سال نيز در فقه شاگرد ميرزا محمدحسين نائيني بود (همان‌جا؛ اميني، 2/888). در 1339 ق با اجازة اجتهادي كه گرفته بود به ايران آمد. پس از زيارت مشهد‌الرضا (ع)، در 1340 ق از جانب شيخ عبدالكريم حائري براي تدريس در حوزة تازه تأسيس قم دعوت شد كه نپذيرفت اما در اراك به درخواست متولي مدرسه سپهدار به مدت شش سال به تدريس و اقامة جماعت پرداخت («حضرت آيت‌اللّه…»، 4). در 1346 ق به درخواست سيدابوالحسن اصفهاني به نجف بازگشت و در مسجد هندي و مدتي در مسجد شيخ مرتضي به تدريس خارج فقه و اصول پرداخت و نيز رسالة عملية خود را به نام انيس‌المقلدين به چاپ رساند. در 1366ق به علت بيماري فرزندش به ايران بازگشت و ساكن قم شد. ابتدا مسجد عشقعلي را حوزة درسي قرار داد و پس از آن در مسجد نو به تدريس و اقامة جماعت پرداخت (‌همان‌جا؛ رحيمي، 13) و در اين ميان جوابگوي احتياطات آيت‌اللّه بروجردي نيز بود.
    
به دنبال تصويب لايحة انجمنهاي ايالتي و ولايتي (جمادي‌الاولي 1381/مهر 1341) و نارضايي علماي قم، جلساتي در چگونگي اعتراض به دولت تشكيل گرديد كه شيخ عبدالنبي اراكي به همراه ديگر زعماي حوزة علميه قم در آن جلسه‌ها حاضر بود. حاصل آن جلسات ارسال تلگرامهاي اعتراضي به شاه و دولت بود (فردوسي‌پور، 35 و 36). در 2 فروردين 1342 وقتي كه مأموران رژيم به حوزة علميه قم هجوم بردند و طلاب را مورد ضرب و شتم قرار دادند، خانة اراكي يكي از مكانهاي امني بود كه برخي طلاب براي نجات جان خود به آنجا پناه بردند (طاهري خرم‌آبادي، 1/179).
    
عبدالنبي اراكي در 18 مهر 1344 / 14 جمادي‌الثاني 1385 در بيمارستان فيروزآبادي شهر ري درگذشت. جنازة او، پس از تشييع در حرم حضرت عبدالعظيم حسني (ع)، به قم انتقال يافت و در مسجد بالاسر در حرم حضرت معصومه (س) و در كنار قبر شيخ عبدالكريم حائري دفن شد (اطلاعات، 13).
 
آثار: تعداد تأليفات اراكي را از 65 تا 105 عنوان ذكر كرده‌اند (همان‌جا؛ «حضرت آيت‌اللّه…»، 4) اما آثار چاپ شدة او عبارت‌ است از: 1ـ ارشادالامإ في عدم وجوب صلوإ‌الجمعإ في زمن الغيبإ، نجف، 1365 ق. 2ـ اعلام الاماميإ في صحإ الحج مع ابناء العامإ، نجف، مطبعه غري، 1364 ق. اين كتاب را آقا بزرگ تهراني، رسالإ اعلام العامإ في صحإ الحج مع العامإ ناميده است (11/95). 3ـ انيس المقلدين، قم. اين كتاب رسالة عمليه‌اي است كه اول بار در نجف به چاپ رسيده است (رحيمي، 13). 4ـ ايقاظ البشر في اجزاء اضطراري المشعر، نجف، مطبعه غري، 1364 ق. اين كتاب با اعلام الاماميإ… در يك مجلد به چاپ رسيده است. 5ـ تحف‌الاصول، كتابي است در اصول فقه كه در چند جلد تأليف شده است. 6ـ الدررالمنطقيإ، جزوه‌اي در منطق است. 7ـ الدرهم والدينار، رساله‌اي فارسي در بيان احكام شرعي درهم و دينار. 8 ـ الدعاء السيفي، تأليفي در بيان اعتبار متن و سند دعاي مذكور است. 9ـ ذخيرإ‌العباد ليوم المعاد، قم، 1368 ق. اين كتاب رساله عمليه‌اي غير از انيس‌المقلدين است. 10ـ الرسالإ الاربعينيإ، كتابي در شرح چهل حديث از فضايل حج كه به فارسي نوشته شده است. 11ـ روح‌الايمان در لزوم شناختن حقيقت انسان، نجف، 1362 ق. 12ـ الشهاب العتيد علي شرح ابن ابي‌الحديد، كتابي است در اعتراض به «تأويلات و تمحلات» در موضوع امامت و ولايت كه در شرح نهج‌البلاغه ابن ابي الحديد صورت گرفته در 1357 ق نگاشته شده است (آقا بزرگ تهراني، 14/155). 13ـ  الغوالي اللئالي في فروغ العلم الاجمالي، قم، 1368 ق. 14ـ كنزالمخفي، تهران، 1371 ق، كتابي در بيان آداب زيارت عاشورا كه به فارسي نوشته شده است. 15ـ المحاكمإ بين‌الاعلام، قم، 1371 ق. اين كتاب تقرير مباحثي از فقه محمدحسين نائيني توسط اراكي است كه مسلم سرابي تبريزي به تحرير كشيده است، اميني اين كتاب را المحاكمات بين اعلام ناميده است (2/888). 16ـ معالم الزلفي في شرح عروإالوثقي، كتابي فقهي ـ استدلالي است در سي جلد كه ظاهراً دو جلد آن به چاپ رسيده است (رحيمي، 13).

منابع و مآخذ: آقا بزرگ تهراني، محمدمحسن، الذريعإ الي تصانيف الشيعإ، ج 2، 3، 8، 11، 14، 18، 20، قم، اسماعيليان، 1408 ق؛ اطلاعات، شمـ 11804 (19 مهر 1344)، 13؛ اميني، محمدهادي، معجم رجال الفكر و الادب في‌النجف، ج 2، چ دوم، 1413 ق؛ حسيني ميبدي، ناصر، سراج‌المعاني در احوالات امام سيدابوالحسن اصفهاني 1284 ـ 1365 ق، مشهد، اردشير، 1375 ش؛ «حضرت آيت‌اللّه آقا شيخ اراكي»، وظيفه، شمـ 170 (9 ارديبهشت 1340)، 4؛ رحيمي، احمد، گنجينه دانشوران، قم، 1339 ش؛ رفاعي، عبدالجبار، معجم ما كتب عن الرسول و اهل البيت، ج 6، 9، 11، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1371 ش؛ شريف رازي، محمد، گنجينه دانشمندان، ج 2، تهران، كتابفروشي اسلاميه، 1352ش؛ طاهري خرم‌آبادي، سيدحسن، خاطرات آيت‌اللّه طاهري خرم‌آبادي، ج 1، به كوشش محمدرضا احمدي، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1377 ش؛ فردوسي‌پور، اسماعيل، همگام با خورشيد، فردوس، مجتمع فرهنگي اجتماعي امام خميني، 1372 ش؛ مشار، خانبابا، مولفين كتب چاپي فارسي و عربي، ج 4، 1340 ش.